Koniec wakacji nie oznacza końca sezonu kleszczowego. Kleszcze w Polsce mają dwa szczyty aktywności: wiosenno-letni i drugi, jesienny, który przypada mniej więcej od sierpnia do października. Wrześniowy spacer po lesie czy grzybobranie też mogą skończyć się ukąszeniem, a wielu z nas o tym zapomina, bo w głowie mamy „kleszcze to wiosna”. Poniżej wyjaśniamy, czym różni się kleszczowe zapalenie mózgu od boreliozy, dlaczego przed jedną z tych chorób chroni szczepienie, a przed drugą nie, i jak rozsądnie zabezpieczyć się na tę drugą połowę sezonu.
Sezon kleszczowy ma dwa szczyty: wiosnę i jesień
Aktywność kleszczy rozkłada się w roku na dwa okresy. Dominujący jest ten wiosenno-letni, od marca do czerwca, ale jest też drugi, słabszy, który wraca późnym latem i utrzymuje się jesienią, z nasileniem we wrześniu. W praktyce oznacza to, że ryzyko ukąszenia towarzyszy nam od wczesnej wiosny aż do późnej jesieni.
Do tego dochodzi ocieplenie klimatu, przez które łagodne jesienie coraz częściej wydłużają sezon niemal na cały rok. Kleszcz nie potrzebuje upału, wystarczy mu kilka stopni powyżej zera, żeby był aktywny. Dlatego łagodny wrzesień czy październik to wciąż czas czujności, nie odwołania alarmu.
Warto też pamiętać, gdzie kleszcze na nas czekają. To nie tylko las i wysoka trawa na łące. Można je spotkać również w miejskich parkach, przydomowych ogrodach i na terenach rekreacyjnych, a więc dokładnie tam, gdzie po wakacjach wracamy na spacery i gdzie bawią się dzieci.
Kleszczowe zapalenie mózgu i borelioza: dwie różne choroby
Kleszcze przenoszą kilka chorób, ale dwie są w Polsce najważniejsze i łatwo je pomylić. To ważne rozróżnienie, bo profilaktyka każdej z nich wygląda inaczej.
Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) wywołuje wirus. Zakażamy się głównie przez ukąszenie zakażonego kleszcza, rzadziej przez wypicie niepasteryzowanego mleka od zakażonego zwierzęcia. Choroba często przebiega dwufazowo: najpierw, po mniej więcej tygodniu lub dwóch, pojawiają się objawy grypopodobne, czyli gorączka, bóle mięśni i osłabienie. Potem bywa krótka poprawa, a u części chorych przychodzi druga faza, w której wirus zajmuje układ nerwowy i może dojść do zapalenia mózgu lub opon mózgowo-rdzeniowych. W Polsce rejestruje się kilkaset zachorowań rocznie, najwięcej w północno-wschodniej części kraju, zwłaszcza w województwach podlaskim i warmińsko-mazurskim. Nie znaczy to jednak, że w innych regionach ryzyka nie ma.
Borelioza to co innego. Wywołują ją bakterie, jest najczęstszą chorobą odkleszczową w Polsce, a liczba zachorowań od lat rośnie: w 2023 roku zarejestrowano ich ponad 25 tysięcy. Jej najbardziej charakterystycznym pierwszym objawem jest rumień wędrujący, czyli czerwona lub sinoczerwona plama, która pojawia się zwykle po 7 do 10 dni od ukąszenia i stopniowo się powiększa. Występuje jednak tylko u mniej więcej połowy chorych, więc jego brak niczego nie wyklucza.
Kluczowa różnica, wokół której obraca się cały ten artykuł, jest prosta: przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu istnieje szczepionka, a przeciw boreliozie nie. To ona decyduje o tym, jak chronić się przed jedną, a jak przed drugą.
Szczepienie na kleszczowe zapalenie mózgu: dla kogo i jak wygląda
Skoro KZM potrafi zająć układ nerwowy, a leczenie jest wyłącznie objawowe, najrozsądniej po prostu nie dopuścić do zachorowania. Tu wchodzi szczepienie, które służby sanitarne wskazują jako najskuteczniejszy sposób zapobiegania tej chorobie.
Pełne uodpornienie to trzy dawki. Drugą podaje się od jednego do trzech miesięcy po pierwszej, trzecią kilka miesięcy później, a potem co kilka lat przyjmuje się dawkę przypominającą. Trzy dawki dają wysoką ochronę: odporność wytwarza wtedy ponad 95 na 100 zaszczepionych. Pierwsze zabezpieczenie pojawia się już wcześniej, bo większość osób odpowiada na szczepionkę po dwóch dawkach.
Szczepienie warto rozważyć, jeśli często bywasz tam, gdzie są kleszcze: w lesie, na łące, w parku, na działce. Szczególnie dotyczy to osób narażonych zawodowo, jak leśnicy, rolnicy czy myśliwi, a także osób aktywnych na świeżym powietrzu i podróżujących w rejony, gdzie wirus występuje częściej.
Jedno zastrzeżenie, żeby nie było niedomówień: szczepienie przeciw KZM jest zalecane, ale odpłatne, i nie ma go w kalendarzu szczepień obowiązkowych. Koszt szczepionki pokrywa pacjent, choć osobom narażonym zawodowo opłaca je zwykle pracodawca, a w niektórych miastach działają lokalne programy bezpłatnych szczepień. O kwalifikację i receptę zapytaj lekarza rodzinnego, bo to on ocenia, czy szczepienie jest dla Ciebie wskazane. Samą kwalifikację w poradni POZ masz bezpłatnie.
„Zaraz zacznie się sezon, to już za późno na szczepienie”? Niekoniecznie
Krąży przekonanie, że szczepić się warto tylko zimą, a jak sezon ruszył, to nie ma sensu. To nieporozumienie, które może niepotrzebnie opóźnić ochronę.
Owszem, najlepiej zacząć w lutym lub marcu, żeby wejść w wiosnę już zabezpieczonym. Ale jeśli tego nie zrobiłeś, wcale nie musisz czekać do następnej zimy. Szczepić się można także w trakcie sezonu, również późnym latem i wczesną jesienią, czyli dokładnie teraz, przed tym drugim szczytem aktywności kleszczy. Gdy zależy Ci na czasie, istnieje schemat przyspieszony: dwie dawki w odstępie zaledwie dwóch tygodni, dzięki którym odporność pojawia się szybciej. Dla kogoś, kto planuje jesienne wyprawy do lasu albo pracuje w terenie, to realna opcja, a nie teoria.
Jak chronić się przed kleszczami przez resztę sezonu
Szczepienie działa na kleszczowe zapalenie mózgu, ale ryzyko boreliozy i pozostałych chorób odkleszczowych zmniejsza już tylko jedno: niewpuszczenie kleszcza do skóry, a jeśli się wkłuje, szybkie jego usunięcie. Dobra wiadomość jest taka, że te same nawyki ograniczają ryzyko wielu chorób odkleszczowych naraz.
Kilka rzeczy, które naprawdę robią różnicę:
- Zakryj ciało. Długie spodnie, koszula z długim rękawem i nakrycie głowy utrudniają kleszczowi dostęp do skóry. Jasne ubranie ma dodatkowy plus: łatwiej na nim wypatrzyć wędrującego kleszcza, zanim się wkłuje.
- Używaj repelentów. Środki odstraszające kleszcze stosuj zgodnie z instrukcją producenta, także na odzież.
- Obejrzyj się po powrocie. Po spacerze w lesie, na łące czy w parku dokładnie sprawdź całe ciało, ze szczególną uwagą na pachy, pachwiny, zgięcia pod kolanami i łokciami oraz głowę. U dzieci koniecznie sprawdź skórę pod włosami.
- Kleszcza usuń jak najszybciej. Ryzyko zakażenia boreliozą rośnie z każdą godziną, przez którą kleszcz tkwi w skórze, dlatego liczy się czas. Im wcześniej go usuniesz, tym mniejsza szansa, że bakterie zdążą przedostać się do organizmu.
Samą technikę bezpiecznego usuwania kleszcza i to, co robić dalej po ukąszeniu, opisujemy osobno w artykule o postępowaniu po ukąszeniu kleszcza. Tutaj najważniejsze jest jedno: nie odkładaj tego na wieczór, zajmij się kleszczem od razu.
Najczęstsze pytania
Skoro jest szczepionka, to jestem chroniony przed wszystkimi chorobami od kleszczy?
Nie. Szczepienie chroni przed kleszczowym zapaleniem mózgu, ale nie przed boreliozą ani innymi zakażeniami przenoszonymi przez kleszcze. Dlatego nawet po szczepieniu warto trzymać się zasad profilaktyki: odzież, repelenty, kontrola ciała i szybkie usuwanie kleszczy.
Czy szczepienie przeciw KZM jest bezpłatne?
Zwykle nie. To szczepienie zalecane i odpłatne, spoza kalendarza obowiązkowego. Wyjątkiem są osoby narażone zawodowo, którym szczepienie opłaca pracodawca, oraz lokalne programy w niektórych miastach. O szczegóły i o to, czy szczepienie jest dla Ciebie wskazane, zapytaj lekarza.
Ukąsił mnie kleszcz, ale nie mam żadnego rumienia. Mogę być spokojny?
Niekoniecznie. Rumień wędrujący pojawia się tylko u części chorych na boreliozę i zwykle dopiero po tygodniu lub dłużej. Jego brak nie wyklucza zakażenia. Przez kilka tygodni obserwuj miejsce ukąszenia i swoje samopoczucie, a jeśli pojawi się powiększająca się zmiana skórna albo objawy grypopodobne, zgłoś się do lekarza.
Podsumowanie
Drugi szczyt sezonu kleszczowego, od sierpnia do października, bywa lekceważony, choć ryzyko ukąszenia jest wtedy realne, a kleszcze czyhają nie tylko w lesie, lecz i w parku czy ogrodzie. Przed kleszczowym zapaleniem mózgu, chorobą wirusową, która potrafi zająć układ nerwowy, chroni szczepienie, i można je zacząć także teraz, w trakcie sezonu, nawet w przyspieszonym schemacie. Przed boreliozą szczepionki nie ma, więc jedyną obroną pozostaje rozsądek: zakryte ciało, repelenty, oglądanie się po spacerze i szybkie usuwanie kleszczy. Jeśli często bywasz na świeżym powietrzu, porozmawiaj z lekarzem o szczepieniu przeciw KZM. W Balticmed umówisz się na szczepienia zalecane oraz konsultację u specjalisty chorób zakaźnych, gdzie lekarz pomoże dobrać schemat i odpowie na Twoje wątpliwości.
Bibliografia i źródła
- Szczepienia.info (Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH-PIB): „Kleszczowe zapalenie mózgu, szczepionki i objawy”. https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/kleszczowe-zapalenie-mozgu/
- Szczepienia.info: „Kiedy można zaszczepić się przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu?” (schemat, sezon, schemat przyspieszony). https://szczepienia.pzh.gov.pl/faq/kiedy-mozna-zaszczepic-sie-przeciw-kleszczowemu-zapaleniu-mozgu/
- Szczepienia.info: „Jaka jest skuteczność szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM)?”. https://szczepienia.pzh.gov.pl/faq/10754/
- Szczepienia.info: „Jak i gdzie można zaszczepić się przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu?” (status zalecane/odpłatne, POZ). https://szczepienia.pzh.gov.pl/faq/jak-i-gdzie-mozna-zaszczepic-sie-przeciw-kleszczowemu-zapaleniu-mozgu/
- Główny Inspektorat Sanitarny: „30 marca, Ogólnopolski Dzień Świadomości Kleszczowego Zapalenia Mózgu” (szczyty aktywności, regiony, szczepienie jako najskuteczniejsza profilaktyka). https://www.gov.pl/web/gis/30-marca–ogolnopolski-dzien-swiadomosci-kleszczowego-zapalenia-mozgu
- Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Poznaniu: „Borelioza z Lyme” (patogen, rumień wędrujący, brak szczepionki, czas usunięcia kleszcza a ryzyko, profilaktyka). https://www.gov.pl/web/wsse-poznan/borelioza-z-lyme
- Przegląd Epidemiologiczny (NIZP PZH-PIB): „Borelioza z Lyme w Polsce w 2023 roku” (dane o liczbie zachorowań i trendzie). https://www.przeglepidemiol.pzh.gov.pl/pdf-216677-134966?filename=134966.pdf
- pacjent.gov.pl: „Zaszczep się przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu”. https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/zaszczep-sie-przeciw-kleszczowemu-zapaleniu-mozgu
