lek. Agata Bonisławska – Specjalista Medycyny Rodzinnej
1 sierpnia 2026 roku polski program profilaktyki raka szyjki macicy przechodzi największą zmianę od kilku dekad. Klasyczna cytologia ginekologiczna, która od lat 60. XX wieku ratowała życie milionów kobiet na całym świecie, przestaje być podstawowym badaniem przesiewowym refundowanym przez NFZ. Zastępuje ją nowoczesny test molekularny HPV HR, który zgodnie z polskim badaniem pilotażowym opublikowanym 8 maja 2026 roku w „The Lancet Regional Health – Europe” jest blisko dwukrotnie skuteczniejszy w wykrywaniu zagrożenia rakiem szyjki macicy i stanów przedrakowych. Zmiana obejmie ponad 10 milionów Polek w wieku 25–64 lat. W tym artykule wyjaśniam, dlaczego to dobra zmiana, jak praktycznie wygląda nowe badanie i co należy zrobić, aby z niego skorzystać.
Dlaczego klasyczna cytologia odchodzi do lamusa?
Klasyczna cytologia, znana też jako test Papanicolaou (PAP), opiera się na pobraniu komórek z szyjki macicy szczoteczką, a następnie rozprowadzeniu ich na szkiełku mikroskopowym i ocenie pod mikroskopem. Metoda ta była przez dekady fundamentem profilaktyki onkologicznej i bezsprzecznie przyczyniła się do drastycznego spadku zachorowalności i śmiertelności na ten nowotwór.
Ma jednak istotne ograniczenia: jest badaniem subiektywnym (zależnym od doświadczenia osoby oceniającej szkiełko), podatnym na błędy interpretacyjne oraz charakteryzuje się umiarkowaną czułością – szczególnie w wykrywaniu wczesnych zmian. Część próbek bywa też nieczytelna ze względu na obecność krwi, śluzu czy zanieczyszczeń.
Test HPV HR działa zupełnie inaczej. Zamiast oceniać wygląd komórek, wykrywa DNA lub RNA wirusa brodawczaka ludzkiego o wysokim potencjale onkogennym (typy HPV 16, 18 i kilkanaście innych odpowiedzialnych za niemal wszystkie przypadki raka szyjki macicy). To badanie obiektywne, w pełni automatyczne, niezależne od interpretacji osoby oceniającej.
Polski sukces naukowy: badanie, które zmieniło system
Decyzja o zmianie programu nie zapadła pochopnie. Stoi za nią największe tego typu badanie w Europie Środkowo-Wschodniej. W projekcie „Pilotaż badań HPV-DNA”, prowadzonym w latach 2019–2023 przez Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie, wzięło udział 33 506 polskich kobiet. Połowa z nich miała wykonaną klasyczną cytologię, druga połowa – test HPV HR z następową cytologią płynną w razie wyniku dodatniego.
Wyniki opublikowane w „The Lancet Regional Health – Europe” wykazały, że test HPV HR niemal dwukrotnie skuteczniej niż klasyczna cytologia wykrywa stany przedrakowe szyjki macicy. To bardzo mocna podstawa naukowa – polskie dane, polska populacja, polska praktyka kliniczna. Co istotne, badanie zostało docenione przez prestiżowe międzynarodowe czasopismo, co potwierdza jego najwyższą jakość metodologiczną.
Jak będzie wyglądał nowy program krok po kroku?
Sam moment pobrania materiału praktycznie nie zmieni się dla pacjentki. Wymaz pobiera się tak samo jak do cytologii – szczoteczką, podczas standardowej wizyty ginekologicznej u lekarza lub położnej. Różnica leży w tym, co laboratorium robi dalej z pobraną próbką.
Nowy schemat działa następująco:
- Krok 1: Test HPV HR – molekularne badanie próbki w kierunku obecności DNA/RNA wysokoonkogennych typów HPV.
- Krok 2a: Wynik ujemny – nie wykryto obecności wirusa. Kolejne badanie za 5 lat. Brak konieczności dalszej diagnostyki.
- Krok 2b: Wynik dodatni – z tej samej próbki laboratorium wykona cytologię na podłożu płynnym (LBC). Nie musisz przychodzić ponownie na pobranie materiału.
- Krok 3a: Cytologia płynna prawidłowa – kontrolny test HPV HR za 12 miesięcy.
- Krok 3b: Cytologia płynna z nieprawidłowościami – skierowanie na kolposkopię, ewentualnie z pobraniem wycinka do badania histopatologicznego.
To tzw. strategia triage – jedna wizyta, jedno pobranie, a algorytm laboratoryjny sam decyduje, czy potrzebne są dalsze badania.
Kluczowe daty i kwestie organizacyjne
- Do 31 lipca 2026 r. – klasyczną cytologię nadal można wykonać w ramach NFZ.
- Od 1 sierpnia 2026 r. – podstawowym i jedynym refundowanym badaniem przesiewowym staje się test HPV HR.
- Przepis przejściowy – materiał pobrany do klasycznej cytologii przed 1 sierpnia 2026 r. zostanie oceniony na dotychczasowych zasadach, ale nie później niż do 31 sierpnia 2026 r.
- Częstotliwość badań – test HPV HR w ramach NFZ raz na 5 lat. W szczególnych sytuacjach (np. zakażenie HIV, leki immunosupresyjne, wcześniejsze nieprawidłowości) lekarz może zlecić badanie częściej.
- Brak skierowania – do udziału w programie nie potrzebujesz skierowania. Wystarczy umówić wizytę w placówce realizującej program profilaktyki w ramach NFZ.
Dla kogo jest program?
Program obejmuje wszystkie kobiety w wieku 25–64 lat. To grupa licząca w Polsce około 10,2 miliona osób. Co ważne, udział w programie jest zalecany niezależnie od tego, czy jesteś zaszczepiona przeciwko HPV. Szczepienia chronią przed najgroźniejszymi typami wirusa, ale nie przed wszystkimi – dlatego regularne badania przesiewowe pozostają niezbędnym uzupełnieniem profilaktyki.
Cytat ekspercki
„Z perspektywy lekarza rodzinnego to jedna z najlepszych systemowych zmian, jakie obserwuję w polskiej profilaktyce onkologicznej od lat. Test HPV HR jest obiektywny, czulszy i wymaga rzadszych powtórzeń. Kobieta z ujemnym wynikiem może spokojnie poczekać 5 lat na kolejne badanie – co realnie ułatwia regularność profilaktyki. Pamiętajmy jednak, że nawet najlepszy test działa tylko wtedy, gdy się go wykona. Zachęcam wszystkie moje pacjentki w wieku 25–64 lat, aby potraktowały sierpniową zmianę jako dobry moment, by sprawdzić, kiedy ostatnio były na profilaktyce – i jeśli minęło więcej niż 3 lata, umówiły się jak najszybciej”.
Jak praktycznie przygotować się do badania?
Aby próbka była miarodajna, warto pamiętać o kilku zasadach:
- Nie zgłaszaj się na badanie w trakcie miesiączki ani 4 dni przed lub 4 dni po jakimkolwiek krwawieniu/plamieniu.
- Nie stosuj leków dopochwowych przez kilka dni przed badaniem.
- Powstrzymaj się od współżycia przez 1–2 dni przed wizytą.
- Nie wykonuj USG przezpochwowego bezpośrednio przed pobraniem materiału.
Samo badanie trwa kilka minut i jest niebolesne. Wynik pojawia się zazwyczaj w ciągu kilku tygodni.
Najczęstsze obawy pacjentek – krótkie odpowiedzi
„Wynik dodatni testu HPV HR – czy mam raka?”
Zdecydowanie nie. Dodatni wynik oznacza obecność wirusa HPV, który jest bardzo częsty w populacji – większość zakażeń ustępuje samoistnie. Dlatego potrzebny jest krok drugi, czyli cytologia płynna oceniająca, czy wirus zdążył wywołać zmiany w komórkach.
„Czy badanie co 5 lat zamiast co 3 lata to nie za rzadko?”
Nie, jeśli pierwszy test był ujemny. Czułość testu HPV HR jest na tyle wysoka, że 5-letni odstęp jest bezpieczny i zgodny z aktualnymi rekomendacjami WHO oraz European Commission Initiative on Cervical Cancer z 2025 roku.
„Czy nadal mogę zrobić sobie klasyczną cytologię prywatnie?”
Tak, prywatnie nadal jest dostępna. Jednak warto wiedzieć, że nawet prywatne ośrodki coraz częściej rekomendują test HPV HR ze względu na jego wyższą skuteczność.
„Mam zaszczepione dziecko przeciwko HPV – czy nadal powinno się badać w przyszłości?”
Tak. Szczepienie chroni przed najgroźniejszymi typami wirusa, ale nie przed wszystkimi. Badania przesiewowe pozostają niezbędne.
Co to oznacza w szerszym kontekście?
Polska dołącza do grupy państw, które konsekwentnie wdrażają nowoczesne strategie eliminacji raka szyjki macicy zalecane przez WHO. Jeszcze do niedawna byliśmy w tyle za Europą Zachodnią pod względem profilaktyki HPV – dziś, dzięki połączeniu darmowych szczepień dla dzieci i nastolatków (od 2023 r.) oraz nowoczesnego programu przesiewowego (od 2026 r.), mamy realne szanse, aby w ciągu jednego pokolenia drastycznie zmniejszyć liczbę zachorowań i zgonów z powodu tego nowotworu. Przypomnę: każdego roku w Polsce na raka szyjki macicy umiera ponad 1 800 kobiet – a jest to nowotwór, którego można niemal całkowicie uniknąć.
Podsumowanie
Od 1 sierpnia 2026 roku każda kobieta w wieku 25–64 lat zgłaszająca się na bezpłatne badanie przesiewowe szyjki macicy w ramach NFZ otrzyma test HPV HR – nowocześniejsze, bardziej obiektywne i niemal dwukrotnie skuteczniejsze narzędzie niż klasyczna cytologia. Jeśli dotąd odkładałaś badanie „na później”, to moment idealny, by zmienić to podejście. Wizyta trwa kilka minut, jest bezpłatna, nie wymaga skierowania, a w przypadku wyniku ujemnego daje 5 lat spokoju. Profilaktyka to najlepsza inwestycja w zdrowie, jaką możesz zrobić – a w 2026 roku polski system zdrowia daje Ci do tego najlepsze możliwe narzędzia.
Bibliografia i źródła:
- The Lancet Regional Health – Europe (maj 2026): Nowakowski A. et al. – „HPV-DNA testing versus conventional cytology in cervical cancer screening: final results of the Polish HPV-DNA Pilot”.
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych – obowiązuje od 1 sierpnia 2026 r.
- European Commission Initiative on Cervical Cancer (2025): „European guidelines on quality assurance in cervical cancer screening – HPV primary testing recommendations”.
- WHO Global Strategy (2025/2026): „Accelerating the elimination of cervical cancer as a public health problem”.
- Narodowy Fundusz Zdrowia (2025/2026): komunikaty Centrali NFZ dotyczące realizacji programu profilaktyki raka szyjki macicy w schemacie HPV HR z triage LBC.
