Tomografia płuc na NFZ od października 2026. Kto kwalifikuje się do badań przesiewowych raka płuca

Autor: lek. Agata Bonisławska

Od ostatniego papierosa minęło sześć lat. Sprawa wydawała się zamknięta: paczka poszła do kosza, temat przestał wracać, nikt już o niego nie pyta.

Od października osoby z taką historią palenia mogą zyskać dostęp do bezpłatnego badania w ramach nowego programu NFZ, jeśli spełniają jego kryteria. Nie dlatego, że coś jest nie tak. Dlatego, że rak płuca przez pierwsze lata może nie dawać żadnego znaku, a niskodawkowa tomografia pozwala zobaczyć go, zanim pojawią się objawy.

Co się zmienia: badania przesiewowe raka płuca wchodzą na NFZ

Minister Zdrowia wydał 14 lipca 2026 roku rozporządzenie, które dopisuje do koszyka świadczeń gwarantowanych nową pozycję: Program badań przesiewowych raka płuca. Rozporządzenie ogłoszono 22 lipca w Dzienniku Ustaw pod pozycją 976, a w życie weszło następnego dnia.

Data 1 października wynika z jednego zdania tego aktu. Umowy z placówkami na to świadczenie mogą obejmować okres rozpoczynający się nie wcześniej niż tego dnia. W praktyce oznacza to, że przepisy już obowiązują, ale dostępność programu będzie zależała od podpisania przez NFZ umów z jego realizatorami. Lista miejsc wykonujących badania będzie więc powstawała wraz z uruchamianiem programu.

Program obejmuje trzy elementy i wszystkie są w nim bezpłatne:

• wizytę kwalifikującą, na której lekarz sprawdza, czy spełniasz kryteria,
• niskodawkową tomografię komputerową klatki piersiowej wraz z opisem wykonanym według międzynarodowego systemu oceny guzków płuca,
• wizytę wynikową, na której lekarz omawia z Tobą wynik i mówi, co dalej.

Kto kwalifikuje się do bezpłatnej tomografii płuc

Kryteria są w załączniku do rozporządzenia i są węższe, niż sugeruje część doniesień prasowych. Kwalifikuje się jedna z poniższych grup.

Osoby od 55 do 74 lat. Warunek to co najmniej 20 paczkolat oraz palenie obecnie albo rzucenie nie wcześniej niż 15 lat temu. Poza tym nie trzeba spełniać dodatkowych warunków, o ile nie dotyczy Cię któreś z wyłączeń opisanych niżej.

Osoby od 50 do 54 lat. Ten sam warunek palenia, czyli co najmniej 20 paczkolat i najwyżej 15 lat od rzucenia, ale dodatkowo musi wystąpić przynajmniej jeden czynnik ryzyka z listy:

• co najmniej dwuletnia praca w narażeniu na krzemionkę, beryl, nikiel, chrom, kadm, azbest, związki arsenu, spaliny silników wysokoprężnych, dym ze spalania węgla kamiennego albo sadzę,
• narażenie na radon,
• przebyty chłoniak, rak głowy i szyi albo rak pęcherza moczowego,
• rak płuca u rodzica, rodzeństwa lub dziecka,
• przewlekła obturacyjna choroba płuc.

Osoby od 55 do 74 lat po zakończonym leczeniu raka płuca, które przeszły już pięcioletni okres monitorowania i spełniają ten sam warunek dotyczący palenia.

Do programu wracają też osoby, którym lekarz zalecił badanie kontrolne po poprzedniej tomografii wykonanej w tym programie. Termin takiej kontroli wyznacza lekarz.

Badanie powtarza się co 12 miesięcy. To nie jest jednorazowa akcja, tylko coroczna kontrola, dopóki spełniasz kryteria programu.

Paczkolata, czyli jedyna liczba, którą trzeba policzyć samemu

Paczkolata to liczba paczek wypalanych dziennie pomnożona przez liczbę lat palenia. Dwadzieścia paczkolat oznacza więc paczkę dziennie przez dwadzieścia lat albo dwie paczki dziennie przez dziesięć lat.

Jeśli palenie było nierówne, a tak wygląda to u większości ludzi, policz je odcinkami. Pół paczki dziennie przez piętnaście lat daje 7,5 paczkolat. Półtorej paczki dziennie przez kolejne dziesięć lat daje 15. Razem wychodzi 22,5, czyli powyżej progu.

Warto zrobić to przed wizytą, bo o tę liczbę zapyta lekarz i od niej zależy kwalifikacja.

Kogo program nie obejmie

Rozporządzenie wymienia cztery sytuacje, w których badań w tym programie się nie wykonuje:

• rozpoznany rak płuca albo inny nowotwór zajmujący układ oddechowy, a także pięcioletni okres monitorowania po zakończeniu leczenia,
• tomografia klatki piersiowej wykonana w ciągu ostatnich dwunastu miesięcy,
• przeciwwskazania do samego badania, na przykład stan ogólny, który uniemożliwia jego przeprowadzenie,
• objawy: krwioplucie, chrypka, niezamierzona utrata masy ciała albo kaszel trwający dłużej niż osiem tygodni.

Ostatni punkt bywa źle odczytywany, więc powiedzmy wprost. Jeśli masz któryś z tych objawów, to nie znaczy, że wypadasz z systemu. Znaczy, że badanie przesiewowe jest w Twoim przypadku złą drogą, bo przesiew z definicji dotyczy osób, u których nie występują objawy sugerujące chorobę.

Potrzebna jest wtedy diagnostyka prowadzona osobno i szybciej niż w rytmie corocznych badań przesiewowych. Umów się do lekarza rodzinnego i powiedz o objawach wprost, łącznie z tym, jak długo trwają.

Jak wygląda badanie i co się dzieje z wynikiem

Niskodawkowa tomografia komputerowa to badanie klatki piersiowej wykonywane z dawką promieniowania niższą niż w standardowym badaniu tomograficznym. Rozporządzenie narzuca pracowniom jej górną granicę, a o szczegóły przygotowania pyta się w miejscu, które wykonuje badanie.

Opis sporządza radiolog z udokumentowanym doświadczeniem w tego typu badaniach, według systemu Lung-RADS. System ten porządkuje znalezione guzki w kategorie i przypisuje im dalsze postępowanie.

Na wizycie wynikowej lekarz omawia wynik:

• wynik ujemny u osoby, która już nie pali, można omówić na teleporadzie,
• wynik wątpliwy oznacza wizytę na miejscu i skierowanie na kontrolne badanie po określonym czasie,
• wynik dodatni oznacza wizytę na miejscu i skierowanie na dalszą diagnostykę.

Tu potrzebne jest uczciwe zastrzeżenie. Tomografia często pokazuje w płucach drobne zmiany, a zdecydowana większość z nich nie okazuje się nowotworem.

W amerykańskim badaniu NLST wynik dodatni miało blisko co czwarte badanie i ponad 95 procent tych wyników było fałszywie dodatnich. Badanie prowadzono, zanim wszedł do użytku system Lung-RADS, którego zadaniem jest właśnie lepsze odróżnienie zmian wymagających diagnostyki od tych, które wystarczy ponownie ocenić po pewnym czasie.

„Coś widać” w opisie tomografii często oznacza więc potrzebę kontrolnego badania za kilka miesięcy, a nie rozpoznanie raka.

Jest jeszcze jeden element programu, o którym mówi się mało. Każda osoba, która nadal pali, dostaje na wizycie wynikowej interwencję antynikotynową, czyli rozmowę o rzuceniu palenia i konkretną propozycję pomocy. Niezależnie od tego, co pokazało badanie. To nie jest dodatek do programu, tylko jego część zapisana w przepisach.

Program wczesnego wykrywania raka płuca: skąd wiadomo, że to działa

Rak płuca jest w Polsce najczęstszą przyczyną zgonów z powodu nowotworów. Według danych za 2023 rok odpowiadał za 25,4 procent zgonów nowotworowych u mężczyzn i 18,6 procent u kobiet.

Jedną z przyczyn tak wysokiej śmiertelności jest późne rozpoznawanie choroby. Rak płuca przez długi czas może nie dawać charakterystycznych objawów, a kiedy się pojawiają, choroba często jest już bardziej zaawansowana.

Dwa duże badania z losowym doborem uczestników pokazały, że niskodawkowa tomografia może to zmienić.

Amerykańskie badanie NLST objęło ponad 53 tysiące osób z grupy wysokiego ryzyka. W grupie badanej tomografią zgonów z powodu raka płuca było o 20 procent mniej niż w grupie, której wykonywano zwykłe zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej.

Ten szczegół odpowiada przy okazji na pytanie, które pada często: zwykłe RTG klatki piersiowej nie zastępuje niskodawkowej tomografii w badaniach przesiewowych raka płuca.

Europejskie badanie NELSON obserwowało uczestników przez dziesięć lat. Wśród mężczyzn objętych tomografią zgonów z powodu raka płuca było o niemal jedną czwartą mniej niż w grupie bez badań. W podgrupie kobiet wynik był jeszcze lepszy, ale grupa była zbyt mała, aby uznać go za rozstrzygający.

Polska nie zaczyna od zera. Badania tego typu wykonywano już w Ogólnopolskim Programie Wczesnego Wykrywania Raka Płuca, prowadzonym w 26 ośrodkach w latach 2021–2023 i przedłużonym jako pilotaż na lata 2024–2025. Doświadczenia z tego programu wykorzystano przy wprowadzaniu badań przesiewowych do koszyka świadczeń gwarantowanych.

Od czego zacząć, zanim ruszą zapisy

Samego badania nie wykonuje się w POZ. Program będą realizowały wyspecjalizowane placówki dysponujące odpowiednią pracownią tomografii komputerowej i personelem.

Gdzie badanie będzie dostępne w Twojej okolicy, najprościej sprawdzić na bezpłatnej infolinii NFZ 800 190 590, czynnej całą dobę. Placówki z podpisanymi umowami będzie można również znaleźć w serwisie Funduszu.

Są za to cztery rzeczy, które możesz zrobić już teraz.

• Policz swoje paczkolata. Odcinkami, uczciwie, łącznie z latami, o których wolisz nie pamiętać. Zapisz wynik, przyda się na wizycie.
• Sprawdź datę rzucenia palenia. Piętnaście lat abstynencji to granica programu, więc przy obecnych kryteriach warto wiedzieć, czy nadal się w niej mieścisz.
• Porozmawiaj z lekarzem rodzinnym o swoim ryzyku. To dobra okazja, żeby zrobić przy tym bilans „Moje Zdrowie”, czyli bezpłatny przegląd stanu zdrowia dla dorosłych.
• Jeśli nadal palisz, rzucenie palenia zrobi dla Twoich płuc więcej niż jakiekolwiek badanie przesiewowe. Badanie pomaga wcześnie wykryć chorobę, ale nie usuwa jej najważniejszego czynnika ryzyka. Bezpłatną pomoc w rzucaniu palenia oferuje między innymi Telefoniczna Poradnia Pomocy Palącym Narodowego Instytutu Onkologii, numer 801 108 108.

Podsumowanie

Od października 2026 roku może rozpocząć się realizacja nowego programu badań przesiewowych raka płuca finansowanego przez NFZ. Podstawową grupą są osoby w wieku od 55 do 74 lat z historią co najmniej 20 paczkolat, które nadal palą albo rzuciły palenie nie wcześniej niż 15 lat temu. Osoby od 50 do 54 lat mogą zakwalifikować się przy dodatkowym czynniku ryzyka.

Program obejmuje wizytę kwalifikującą, niskodawkową tomografię komputerową oraz omówienie wyniku. U osób spełniających kryteria badanie może być powtarzane co 12 miesięcy.

Jeśli masz co najmniej 20 paczkolat i mieścisz się w opisanych kryteriach wieku oraz czasu od rzucenia palenia, warto sprawdzić kwalifikację do programu. Jeśli natomiast masz krwioplucie, utrzymującą się chrypkę, niezamierzoną utratę masy ciała albo przewlekły kaszel, nie czekaj na badanie przesiewowe. W takiej sytuacji potrzebna jest diagnostyka objawów.

Bibliografia i źródła:

• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 14 lipca 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych, Dz.U. 2026 poz. 976. https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/976
• Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie, „Nowy ogólnopolski program wczesnego wykrywania raka płuca na NFZ od 2026 roku”. https://nio.gov.pl/nowy-ogolnopolski-program-wczesnego-wykrywania-raka-pluca-na-nfz-od-2026-roku-realna-szansa-na-ratowanie-zdrowia-i-zycia
• Krajowy Rejestr Nowotworów, „Nowotwory złośliwe w Polsce”. https://onkologia.org.pl/pl/epidemiologia/nowotwory-zlosliwe-w-polsce
• The National Lung Screening Trial Research Team, „Reduced Lung-Cancer Mortality with Low-Dose Computed Tomographic Screening”, N Engl J Med 2011. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21714641/
• de Koning HJ i wsp., „Reduced Lung-Cancer Mortality with Volume CT Screening in a Randomized Trial” (badanie NELSON), N Engl J Med 2020. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31995683/
• Narodowy Fundusz Zdrowia, wyszukiwarka „Gdzie się leczyć”. https://gsl.nfz.gov.pl/GSL/
• Narodowy Instytut Onkologii, Telefoniczna Poradnia Pomocy Palącym. https://www.jakrzucicpalenie.pl/