Autor: lek. Alicja Wajs-Syrenicz, lekarz medycyny estetycznej
Większość znamion na skórze jest łagodna i nie wymaga leczenia. Problem polega na tym, że czerniak – jeden z najgroźniejszych nowotworów skóry – na początku może przypominać zwykły pieprzyk, plamkę albo niewielkie przebarwienie. Może rozwinąć się w obrębie istniejącego znamienia, ale głównie pojawia się jako zupełnie nowa zmiana na wcześniej zdrowej skórze. Dlatego najważniejsze znaczenie ma nie usuwanie wszystkich znamion, lecz ich świadoma obserwacja i szybkie badanie tych, które zaczynają wyglądać inaczej.
Wczesne rozpoznanie czerniaka daje bardzo duże szanse na całkowite wyleczenie za pomocą prostego zabiegu chirurgicznego. Nie warto więc czekać, aż znamię zacznie boleć lub osiągnie duże rozmiary – czerniak przez długi czas może nie powodować żadnych dolegliwości.
Dermatoskopia – co lekarz widzi pod powiększeniem?
Dermatoskopia, nazywana również dermoskopią, to szybkie, bezbolesne i nieinwazyjne badanie skóry. Lekarz ogląda zmianę za pomocą dermatoskopu – urządzenia wyposażonego w powiększenie i odpowiednie oświetlenie. Pozwala ono ocenić struktury i rozmieszczenie barwnika znajdujące się głębiej niż te widoczne gołym okiem.
Badanie pojedynczego znamienia trwa krótko, natomiast dokładna ocena zmian na całym ciele zajmuje zazwyczaj kilkanaście do kilkudziesięciu minut. W razie potrzeby obraz znamienia może zostać zapisany cyfrowo i porównany podczas kolejnej wizyty. Jest to szczególnie przydatne u osób mających bardzo dużo znamion.
Dermatoskopia pozwala wytypować zmiany wymagające dalszego postępowania, ale sama nie jest ostatecznym potwierdzeniem ani wykluczeniem czerniaka. Jeżeli obraz zmiany budzi podejrzenie, znamię powinno zostać usunięte w całości i przekazane do badania histopatologicznego. Dopiero ocena tkanki pod mikroskopem pozwala ustalić rozpoznanie.
Zasada ABCDE – prosty alfabet kontroli znamion
Najbardziej znanym sposobem oceny znamion jest zasada ABCDE. Wystąpienie nawet jednej z poniższych cech nie oznacza automatycznie czerniaka, ale powinno skłonić do konsultacji i badania dermatoskopowego.
A – asymetria
Jedna połowa znamienia nie przypomina drugiej. Zmiana ma nieregularny kształt, a po przeprowadzeniu przez jej środek umownej linii obie części nie nakładają się na siebie.
B – brzegi
Niepokojące mogą być brzegi nierówne, poszarpane, zatarte, „rozlewające się” na otaczającą skórę albo zawierające nieregularne wypustki.
C – kolor
Typowe łagodne znamię ma zwykle dość jednolity kolor. Czujność powinno wzbudzić występowanie w jednej zmianie więcej niż jednego odcienia: jasnego / ciemnego brązu, czerni, czerwieni, różu, bieli, szarości lub niebieskiego.
Nie każdy czerniak jest jednak czarny. Niektóre zmiany mają kolor różowy, czerwony lub zbliżony do koloru skóry, dlatego brak ciemnego barwnika nie wyklucza nowotworu.
D – duża średnica
Za sygnał ostrzegawczy przyjmuje się średnicę przekraczającą około 6 mm, czyli wielkość gumki znajdującej się na końcu ołówka. Nie jest to jednak sztywna granica – czerniaki mogą być rozpoznawane również wtedy, gdy są znacznie mniejsze.
E – ewolucja, czyli zmiana w czasie
To jedna z najważniejszych cech. Niepokojąca jest każda zauważalna zmiana wielkości, kształtu, koloru, grubości lub powierzchni znamienia. Znamię, które przez lata pozostawało takie samo, a następnie zaczęło się powiększać albo zmieniać wygląd, powinno zostać zbadane.
„Brzydkie kaczątko”, czyli znamię inne niż wszystkie
Każdy człowiek ma własny, dość charakterystyczny wzorzec znamion. U jednej osoby mogą być one jasnobrązowe i drobne, u innej – ciemniejsze i bardziej wypukłe. Dlatego ważna jest nie tylko ocena pojedynczego pieprzyka, ale także porównanie go z pozostałymi zmianami na skórze.
Niepokój powinno wzbudzić tak zwane brzydkie kaczątko – znamię wyraźnie różniące się od wszystkich innych. Może być ciemniejsze, jaśniejsze, większe, bardziej nieregularne albo po prostu wyglądać „nie na swoim miejscu”. Nawet jeżeli nie spełnia klasycznych kryteriów ABCDE, warto pokazać je lekarzowi.
Nie tylko wygląd – jakie objawy powinny zaniepokoić?
Na badanie dermatoskopowe należy zgłosić się również wtedy, gdy zmiana:
- szybko rośnie lub staje się wyraźnie grubsza,
- zaczyna swędzieć, piec albo boleć,
- krwawi bez wyraźnego urazu,
- pokrywa się strupem lub ulega owrzodzeniu,
- sączy się albo nie chce się zagoić,
- goi się, a następnie ponownie pojawia się w tym samym miejscu,
- staje się twardym, wypukłym guzkiem,
- nagle traci barwnik lub pojawia się w niej bardzo ciemny punkt,
- jest nowa i wyraźnie powiększa się w kolejnych tygodniach lub miesiącach.
Szczególnej uwagi wymaga szybko rosnący, twardy i wypukły guzek. Czerniak guzkowy może rozwijać się przede wszystkim „w górę”, a nie stopniowo rozszerzać na powierzchni skóry. Niekiedy wygląda bardziej jak zaczerwieniona krosta, torbiel lub niegojąca się ranka niż klasyczny ciemny pieprzyk.
Nie należy czekać, aż zmiana zacznie boleć. Czerniak bardzo często nie powoduje bólu ani innych wyraźnych dolegliwości.
Ciemna smuga pod paznokciem też może wymagać kontroli
Podczas samobadania łatwo skupić się wyłącznie na plecach, klatce piersiowej i kończynach. Tymczasem czerniak może pojawić się również na podeszwach stóp, dłoniach, między palcami, pod paznokciem, na skórze głowy, za uszami oraz w okolicach intymnych.
Do konsultacji powinna skłonić między innymi nowa brązowa lub czarna smuga pod paznokciem, szczególnie gdy stopniowo się poszerza, ma nieregularny kolor albo barwnik zaczyna przechodzić na skórę otaczającą paznokieć. Niepokojąca może być również ciemna plama na podeszwie stopy przypominająca siniak, która nie znika wraz z upływem czasu.
Kto powinien szczególnie pamiętać o dermatoskopii?
Regularna kontrola jest szczególnie ważna u osób, które:
- mają bardzo dużo znamion,
- mają znamiona atypowe – duże, nieregularne lub wielokolorowe,
- przebyły wcześniej czerniaka albo inny nowotwór skóry,
- mają bliskiego krewnego, u którego rozpoznano czerniaka,
- mają jasną karnację, piegi, jasne lub rude włosy i łatwo ulegają oparzeniom,
- przebyły liczne lub ciężkie oparzenia słoneczne, szczególnie w dzieciństwie,
- korzystały z solarium,
- są po przeszczepieniu narządu lub przyjmują leczenie obniżające odporność,
- przyjmują leki zwiększające wrażliwość skóry na światło,
- pracują albo spędzają dużo czasu na zewnątrz.
WHO wymienia wśród osób szczególnie narażonych między innymi osoby z jasną skórą, dużą liczbą znamion, rodzinnym występowaniem nowotworów skóry oraz przyjmujące leki fotouczulające.
U osób z grupy zwiększonego ryzyka często zaleca się kontrolę dermatoskopową co najmniej raz w roku, ale dokładny odstęp pomiędzy badaniami powinien ustalić dermatolog. W wybranych przypadkach potrzebne są częstsze wizyty, wideodermatoskopia albo fotografia całego ciała. Pojawienie się podejrzanej zmiany jest wskazaniem do wcześniejszego badania – niezależnie od terminu planowej kontroli.
Samobadanie skóry – kilka minut raz w miesiącu
Regularne oglądanie skóry pomaga zauważyć zmianę, zanim stanie się duża. Najczęściej zaleca się przeprowadzanie samobadania mniej więcej raz w miesiącu, najlepiej w dobrze oświetlonym pomieszczeniu.
Warto obejrzeć:
- twarz, nos, usta i uszy,
- skórę głowy, rozdzielając włosy grzebieniem,
- szyję, klatkę piersiową, brzuch i boki tułowia,
- pachy, ramiona, przedramiona i dłonie,
- przestrzenie między palcami oraz okolice pod paznokciami,
- plecy, kark i pośladki przy użyciu drugiego lustra,
- okolice pachwin i narządów płciowych,
- nogi z przodu i z tyłu,
- podeszwy stóp oraz przestrzenie między palcami stóp.
Trudno dostępne okolice może obejrzeć partner lub inna bliska osoba. Pomocne jest również wykonywanie zdjęć znamion w podobnym oświetleniu i z tej samej odległości. Fotografia nie zastępuje dermatoskopii, ale ułatwia zauważenie zmiany zachodzącej w czasie.
Profilaktyka czerniaka – skóra pamięta każde oparzenie
Najważniejszym czynnikiem środowiskowym zwiększającym ryzyko czerniaka jest nadmierna ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe pochodzące ze słońca oraz sztucznych źródeł, takich jak solaria. Szczególnie niekorzystne są intensywne, krótkotrwałe ekspozycje prowadzące do oparzeń słonecznych. Oparzenia w dzieciństwie i okresie dojrzewania znacznie zwiększają ryzyko nowotworów skóry w późniejszych latach.
Skuteczna profilaktyka powinna opierać się na kilku równocześnie stosowanych zasadach.
1. Nie dopuszczaj do oparzeń
Zaczerwienienie, pieczenie lub bolesność skóry po słońcu oznaczają, że doszło już do jej uszkodzenia. Celem ochrony nie jest umożliwienie dłuższego opalania, ale niedopuszczenie do oparzenia.
2. Unikaj solarium
Lampy w solarium emitują promieniowanie ultrafioletowe uszkadzające DNA komórek skóry. Urządzenia opalające emitujące UV zostały zaklasyfikowane przez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem do grupy czynników rakotwórczych dla człowieka. Nie istnieje bezpieczna opalenizna z solarium.
3. Sprawdzaj indeks UV
Ochrona przeciwsłoneczna jest zalecana, gdy indeks UV wynosi 3 lub więcej. Warto sprawdzać jego wartość w aplikacji pogodowej, ponieważ wysokie promieniowanie może występować również w chłodny lub częściowo pochmurny dzień.
4. Szukaj cienia i chroń skórę ubraniem
W godzinach największego nasłonecznienia ograniczaj bezpośrednią ekspozycję. Noś lekką, ale zakrywającą odzież, kapelusz z szerokim rondem lub czapkę oraz okulary z filtrem UV. Cień i ubranie stanowią skuteczniejszą podstawę ochrony niż sam krem z filtrem.
5. Stosuj filtr prawidłowo
Na odsłoniętą skórę nakładaj obficie preparat o szerokim zakresie ochrony przed UVA i UVB oraz SPF co najmniej 30. Podczas przebywania na zewnątrz aplikację należy ponawiać mniej więcej co dwie godziny, a także po pływaniu, intensywnym poceniu się lub wytarciu ręcznikiem. Filtr nie powinien służyć do wydłużania czasu spędzanego na słońcu.
6. Szczególnie chroń dzieci
Skóra dzieci i nastolatków jest bardziej podatna na szkodliwe skutki promieniowania UV. Dzieci powinny korzystać z cienia, odzieży ochronnej, nakrycia głowy i odpowiednio dobranego filtru. Ochrona rozpoczęta w dzieciństwie zmniejsza ryzyko szkód ujawniających się wiele lat później.
Najważniejsza jest zmiana
Nie każde duże lub ciemne znamię jest czerniakiem i nie każdy czerniak wygląda jak typowy pieprzyk. Najważniejszym sygnałem ostrzegawczym jest zmiana zachodząca w czasie: wzrost, zmiana koloru lub kształtu, pojawienie się krwawienia albo nowej zmiany wyraźnie odmiennej od pozostałych.
Nie próbuj samodzielnie rozstrzygać, czy podejrzane znamię jest groźne. Nie usuwaj go również laserem ani inną metodą, która uniemożliwi wykonanie pełnego badania histopatologicznego. Zgłoś się do lekarza rodzinnego, dermatologa lub chirurga onkologa i wykonaj dermatoskopię.
Podsumowanie
Raz w miesiącu dokładnie obejrzyj całą skórę. Zapamiętaj zasadę ABCDE, ale nie polegaj wyłącznie na niej. Zwracaj uwagę na „brzydkie kaczątko”, nowe i szybko rosnące zmiany, krwawienie, świąd, niegojące się ranki oraz ciemne smugi pod paznokciami. Chroń skórę przed oparzeniami, zrezygnuj z solarium i stosuj wielowarstwową ochronę przeciwsłoneczną.
Jeżeli jakiekolwiek znamię budzi Twój niepokój, pokaż je lekarzowi. W przypadku czerniaka kilka tygodni może mieć większe znaczenie niż kilka milimetrów.
Bibliografia i źródła
- European Association of Dermato-Oncology: European consensus-based interdisciplinary guideline for melanoma. Part 1: Diagnostics – Update 2024.
- Narodowy Portal Onkologiczny: Diagnostyka czerniaka skóry oraz Metody zapobiegania.
- American Academy of Dermatology: What to look for: ABCDEs of melanoma oraz Melanoma signs and symptoms.
- World Health Organization: Ultraviolet radiation oraz Protecting against skin cancer.
- International Agency for Research on Cancer: klasyfikacja urządzeń opalających emitujących UV jako rakotwórczych dla człowieka.
- Narodowy Fundusz Zdrowia: Czerniak – co musisz o nim wiedzieć?
