Co wolno na zwolnieniu lekarskim w 2026 roku? Nowe zasady L4, kontrole ZUS i zmiany od 2027 roku

Autor: lek. Agata Bonisławska

„Podpiszę tylko jeden dokument, szef kazał”. „Pomogę siostrze w sklepie, przecież nic za to nie biorę”. Takie sytuacje mogą wydawać się niegroźne, zwłaszcza gdy podczas choroby obowiązki zawodowe i rodzinne nie przestają istnieć. Tymczasem nawet jednorazowa czynność może mieć konsekwencje dla prawa do zasiłku chorobowego.

Od 13 kwietnia 2026 roku obowiązują nowe przepisy dotyczące wykorzystywania zwolnień lekarskich. Doprecyzowują one, czym jest praca zarobkowa, jakie aktywności mogą być sprzeczne z celem zwolnienia i w jaki sposób przeprowadza się kontrole.

Zwolnienie lekarskie służy przede wszystkim leczeniu i powrotowi do zdrowia. Nie oznacza jednak, że chory musi przez cały czas pozostawać w domu. Wiele zależy od rodzaju choroby, zaleceń medycznych oraz charakteru wykonywanych czynności.

Wyjaśniamy, co wolno robić na L4, kiedy można stracić zasiłek, jak przebiega kontrola ZUS i jakie kolejne zmiany wejdą w życie 1 stycznia 2027 roku.

Co wolno na zwolnieniu lekarskim w 2026 roku? Dwa zakazy wynikające z ustawy

Od 13 kwietnia 2026 roku ustawa zasiłkowa wskazuje dwie odrębne sytuacje, w których ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres objęty zwolnieniem lekarskim:

1. Wykonywanie pracy zarobkowej. 2. Podejmowanie aktywności niezgodnej z celem zwolnienia.

Wystarczy wystąpienie jednej z tych przesłanek. Nie oznacza to jednak, że każda aktywność podczas choroby prowadzi do utraty świadczenia. Znaczenie mają konkretne okoliczności.

Czym jest praca zarobkowa na L4?

Zgodnie z nowymi przepisami pracą zarobkową jest każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od podstawy prawnej jej wykonywania.

Może to być praca na etacie, realizowanie zleceń, prowadzenie własnej działalności gospodarczej czy odpłatne świadczenie usług.

Ustawa przewiduje jednak wyjątek dotyczący czynności incydentalnych, których wykonania wymagają istotne okoliczności.

Przykładowo jednorazowe podpisanie pilnego dokumentu, do którego podpisania nikt inny nie jest upoważniony, może zostać uznane za dopuszczalną czynność incydentalną.

Nie oznacza to jednak, że każda krótka lub jednorazowa czynność zawodowa jest dozwolona. Muszą istnieć istotne okoliczności uzasadniające jej wykonanie.

Co ważne, polecenie pracodawcy nie może być uznane za taką okoliczność.

Samo stwierdzenie, że czynność zajmie tylko kilka minut, również nie przesądza o jej dopuszczalności.

Czym jest aktywność niezgodna z celem zwolnienia?

Drugim powodem utraty prawa do zasiłku jest podejmowanie działań, które utrudniają lub wydłużają proces leczenia albo rekonwalescencji.

Nie musi to być praca zarobkowa.

Przykładowo osoba przebywająca na zwolnieniu po operacji może naruszyć zasady L4, jeżeli wykonuje ciężkie prace fizyczne utrudniające powrót do zdrowia, nawet gdy robi to bezpłatnie, pomagając rodzinie.

Z drugiej strony zwykłe czynności dnia codziennego, które nie kolidują z procesem leczenia, nie stanowią automatycznie naruszenia.

Najważniejsza zasada: zwolnienie lekarskie ma umożliwiać powrót do zdrowia. Sam fakt wyjścia z domu czy wykonania codziennej czynności nie oznacza niewłaściwego wykorzystywania L4.

Co można robić na L4? Przykłady z poradnika ZUS

Przepisy nie zawierają zamkniętej listy dozwolonych czynności. W kwietniu 2026 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych opublikował poradnik dotyczący kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy.

ZUS podkreśla, że każda sytuacja wymaga indywidualnej oceny, a poradnik ma charakter informacyjny.

Wśród przykładów dopuszczalnych czynności wymieniono:

• Wizyty lekarskie i badania: pacjent może udać się do lekarza, na badania diagnostyczne, rehabilitację czy do apteki.
• Codzienne zakupy: zakup żywności i innych podstawowych produktów jest dopuszczalny, szczególnie gdy chory nie może skorzystać z pomocy innych osób.
• Opiekę nad codziennymi potrzebami dziecka: przykładowo odprowadzenie dziecka do przedszkola, jeśli jest to konieczne i nie utrudnia leczenia.
• Załatwienie sprawy, której nie można odłożyć: przykładem może być pilna sprawa urzędowa lub udział w pogrzebie bliskiej osoby.
• Sporadyczne czynności zawodowe: wyłącznie gdy są rzeczywiście incydentalne i wymagają ich istotne okoliczności, a nie polecenie przełożonego.
• Spacery: jeżeli są odpowiednie do stanu zdrowia, nie kolidują z leczeniem i rekonwalescencją.

Trzeba przy tym pamiętać, że adnotacja „chory może chodzić” nie oznacza pełnej swobody aktywności.

Nie daje automatycznego przyzwolenia na uprawianie sportu, intensywne prace domowe, podróże turystyczne czy wykonywanie obowiązków zawodowych.

Zakres aktywności powinien być dostosowany do stanu zdrowia i zaleceń lekarza.

Czego nie wolno robić na L4? Kiedy można stracić zasiłek?

Poradnik ZUS przedstawia konkretne przykłady sytuacji, w których stwierdzono podstawy do odmowy prawa do zasiłku chorobowego.

Są to między innymi:

• Udzielanie odpłatnych korepetycji podczas zwolnienia lekarskiego, czyli wykonywanie pracy zarobkowej.
• Nadzorowanie pracowników we własnej firmie, mimo formalnego przebywania na L4.
• Malowanie ogrodzenia przed domem w okresie zwolnienia z zaleceniem leżenia.
• Przenoszenie skrzynek z towarem w sklepie siostry, mimo że pomoc była nieodpłatna, gdy aktywność była niezgodna z celem zwolnienia.
• Udział w zawodach sportowych, gdy w konkretnych okolicznościach lekarz ocenił, że wysiłek mógł pogorszyć stan zdrowia.

Przykłady pokazują, że nie tylko praca zawodowa może stanowić naruszenie.

Brak wynagrodzenia nie oznacza automatycznie, że dana czynność jest dozwolona. Jeżeli aktywność utrudnia leczenie lub wydłuża rekonwalescencję, może prowadzić do utraty prawa do świadczenia.

Jednocześnie podobne czynności mogą być ocenione odmiennie w zależności od choroby, stanu pacjenta i okoliczności.

Czy można pracować zdalnie na zwolnieniu lekarskim?

Praca z domu nadal jest pracą zarobkową.

Odpowiadanie na służbowe wiadomości, realizowanie zleceń, prowadzenie spotkań online czy wykonywanie innych obowiązków zawodowych może stanowić podstawę do utraty zasiłku.

Wyjątek dotyczący czynności incydentalnych nie oznacza, że można codziennie wykonywać niewielką część swoich obowiązków.

Jeśli pracodawca prosi o wykonanie pracy w czasie L4, warto pamiętać, że samo polecenie przełożonego nie usprawiedliwia wykonywania czynności zarobkowych.

Utrata zasiłku chorobowego: za jeden dzień czy za całe zwolnienie?

To jedna z najważniejszych zasad, o których powinien wiedzieć każdy pracownik.

Jeżeli zostanie stwierdzone wykonywanie pracy zarobkowej lub aktywności niezgodnej z celem zwolnienia, prawo do zasiłku chorobowego przepada za cały okres objęty danym zaświadczeniem lekarskim, a nie tylko za dzień, w którym doszło do naruszenia.

Przykładowo, jeśli zwolnienie obejmuje 14 dni, a w jego trakcie zostanie stwierdzone naruszenie przepisów, konsekwencje mogą dotyczyć całych 14 dni.

Wyjątek dotyczy zwolnienia, które obejmuje pobyt w szpitalu i dalszą niezdolność do pracy po wypisie. Wtedy, zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego przywołanym w poradniku ZUS, prawo do zasiłku przepada tylko za okres po wypisaniu ze szpitala.

Podobna zasada obowiązuje w przypadku wynagrodzenia chorobowego wypłacanego przez pracodawcę.

Przypomnijmy, że pracownik co do zasady otrzymuje wynagrodzenie chorobowe przez pierwsze 33 dni niezdolności do pracy w roku kalendarzowym, a po ukończeniu 50. roku życia przez 14 dni, z uwzględnieniem zasad dotyczących roku, w którym osiągnięto ten wiek.

Jeżeli świadczenie zostało już wypłacone i istnieją podstawy do uznania go za nienależnie pobrane, może powstać obowiązek jego zwrotu.

W sprawie prawa do zasiłku ZUS wydaje decyzję, od której przysługuje odwołanie do właściwego sądu.

Kontrola zwolnienia lekarskiego w 2026 roku: co może sprawdzić ZUS i pracodawca?

Od 13 kwietnia 2026 roku przepisy dokładniej określają zasady kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich.

Kontrolę może przeprowadzić ZUS, a w określonych przypadkach także pracodawca.

Każdy pracodawca jest uprawniony do kontroli za okres, za który wypłaca wynagrodzenie chorobowe. Pracodawcy zgłaszający do ubezpieczenia chorobowego więcej niż 20 osób mogą również kontrolować okresy, za które wypłacają zasiłki.

Kontrola może odbywać się w miejscu zamieszkania, miejscu pobytu, miejscu pracy lub innym miejscu, jeżeli wymaga tego jej cel.

Osoba przeprowadzająca kontrolę powinna posiadać odpowiednie upoważnienie i dokument potwierdzający tożsamość.

Kontrola musi odbywać się z poszanowaniem prywatności pacjenta i w sposób, który nie naraża go na pogorszenie stanu zdrowia.

Kontrolujący nie może żądać od pacjenta informacji o rozpoznaniu choroby ani o medycznej przyczynie niezdolności do pracy.

Z kontroli sporządza się protokół. Jeżeli osoba kontrolowana nie zgadza się z jego ustaleniami, może zgłosić zastrzeżenia, wskazując dowody, w terminie 7 dni od otrzymania protokołu.

Co jeśli kontrola ZUS nie zastanie chorego w domu?

Sama nieobecność w domu podczas kontroli nie oznacza automatycznie niewłaściwego wykorzystywania zwolnienia.

Pacjent może w tym czasie przebywać na wizycie lekarskiej, rehabilitacji, badaniu diagnostycznym lub wykonywać inną uzasadnioną czynność.

W takiej sytuacji warto przedstawić wyjaśnienie, a jeśli to możliwe, również dokument potwierdzający przyczynę nieobecności.

ZUS wskazuje jednak, że odmowa wyjaśnienia przyczyn nieobecności podczas kontroli może skutkować uznaniem, że zwolnienie było wykorzystywane nieprawidłowo.

Czy ZUS może zakwestionować samo zwolnienie lekarskie?

Tak. Oprócz sprawdzania sposobu wykorzystywania L4 ZUS może kontrolować prawidłowość orzekania o czasowej niezdolności do pracy.

To odrębny rodzaj kontroli, którego przepisy zostały zmienione od 27 stycznia 2026 roku.

W jej ramach ZUS może między innymi:

• skierować pacjenta na badanie przez lekarza orzecznika lub lekarza konsultanta,
• zlecić dodatkowe badania,
• wystąpić o dokumentację medyczną,
• zażądać wyjaśnień niezbędnych do oceny zasadności zwolnienia.

Jeśli pacjent uniemożliwi przeprowadzenie wymaganej kontroli lub nie dostarczy wyników badań w wyznaczonym terminie, zwolnienie może stracić ważność na zasadach określonych w ustawie.

Lekarz orzecznik ZUS może również ustalić wcześniejszą datę ustania niezdolności do pracy niż wskazana w pierwotnym zaświadczeniu.

Zmiana miejsca pobytu podczas L4: o czym trzeba pamiętać?

Zwolnienie lekarskie nie zawsze oznacza konieczność przebywania pod adresem stałego zamieszkania.

Pacjent może na przykład dochodzić do zdrowia u rodziny, jeśli charakter choroby i zalecenia medyczne na to pozwalają.

Ważne są jednak obowiązki informacyjne.

Jeżeli pacjent planuje przebywać podczas choroby pod innym adresem niż adres zamieszkania, powinien poinformować o tym lekarza podczas wystawiania zwolnienia.

Jeżeli miejsce pobytu zmieni się już w trakcie L4, należy przekazać aktualny adres pracodawcy i ZUS w ciągu 3 dni od zmiany.

ZUS wyjaśnia jednocześnie, że sam brak terminowego zgłoszenia zmiany adresu nie oznacza automatycznie niewłaściwego wykorzystywania zwolnienia.

Jeżeli nie stwierdzono innych okoliczności wskazujących na naruszenie przepisów, samo uchybienie obowiązkowi informacyjnemu nie jest wystarczającą podstawą do pozbawienia prawa do zasiłku.

Warto jednak zawsze aktualizować adres. Ułatwia to przeprowadzenie kontroli, a przy niezgłoszonej zmianie wezwanie na badanie przez lekarza orzecznika ZUS wysłane pod wcześniej podany adres uznaje się za doręczone. Gdy pacjent nie stawi się na wyznaczone badanie, zwolnienie może stracić ważność od dnia następującego po tym terminie.

Co zmieni się na zwolnieniach lekarskich od 1 stycznia 2027 roku?

Kolejny etap reformy wejdzie w życie 1 stycznia 2027 roku.

Zmiany będą szczególnie istotne dla osób wykonujących pracę z kilku tytułów ubezpieczenia, na przykład zatrudnionych na etacie i jednocześnie prowadzących działalność gospodarczą albo pracujących u dwóch pracodawców.

Zwolnienie lekarskie tylko z jednego miejsca pracy

Obecnie zasadą jest wystawianie zwolnienia obejmującego niezdolność do pracy z każdego tytułu ubezpieczenia.

Od 1 stycznia 2027 roku, na żądanie ubezpieczonego, możliwe będzie niewystawienie zwolnienia z określonego tytułu, jeżeli rodzaj wykonywanej pracy pozwala na jej kontynuowanie mimo choroby.

Przykładowo osoba ze złamaną nogą może być niezdolna do wykonywania pracy fizycznej, ale jej stan zdrowia może pozwalać na wykonywanie pracy biurowej z domu.

W takiej sytuacji możliwe będzie wystawienie zwolnienia wyłącznie w odniesieniu do pracy, której pacjent rzeczywiście nie może wykonywać.

Nie będzie to jednak automatyczne uprawnienie do pracy podczas każdego L4. Znaczenie będzie mieć rodzaj pracy, stan zdrowia i ocena niezdolności do jej wykonywania.

Osoba korzystająca z tego rozwiązania będzie również zobowiązana poinformować właściwego płatnika składek o okresie zwolnienia wystawionego z innego tytułu.

Jeden okres zasiłkowy niezależnie od liczby miejsc pracy

Od 1 stycznia 2027 roku obowiązywać będzie również zasada ustalania jednego okresu zasiłkowego, niezależnie od liczby tytułów ubezpieczenia chorobowego.

Co do zasady okres zasiłkowy wynosi maksymalnie 182 dni, natomiast w przypadku niezdolności do pracy spowodowanej gruźlicą lub przypadającej w okresie ciąży wynosi 270 dni.

Co wolno na L4? Najważniejsze zasady

Zwolnienie lekarskie ma umożliwić pacjentowi leczenie, odpoczynek i powrót do zdrowia.

Nie wymaga całkowitej rezygnacji ze zwykłych czynności życia codziennego, ale nie daje również swobody wykonywania dowolnych aktywności.

Warto zapamiętać kilka podstawowych zasad:

• Nie wykonuj pracy zarobkowej podczas zwolnienia, poza przewidzianymi prawem wyjątkami dotyczącymi czynności incydentalnych.
• Nie podejmuj działań, które mogą utrudniać leczenie lub wydłużać rekonwalescencję.
• Dostosuj codzienną aktywność do stanu zdrowia i zaleceń lekarskich.
• Pamiętaj, że adnotacja „chory może chodzić” nie oznacza zgody na każdą aktywność.
• Zgłaszaj zmianę miejsca pobytu podczas zwolnienia i wyjaśniaj uzasadnione nieobecności w przypadku kontroli.

Czy warto zapytać lekarza, co można robić podczas zwolnienia?

Tak. Jeśli masz wątpliwości, czy spacer, podróż, aktywność fizyczna lub określone obowiązki domowe są odpowiednie w czasie choroby, porozmawiaj o tym z lekarzem.

Lekarz ocenia, czy dana aktywność jest bezpieczna z medycznego punktu widzenia i nie utrudni leczenia lub rekonwalescencji.

Nie oznacza to jednak, że lekarz wydaje wiążącą zgodę na określone zachowanie z punktu widzenia przepisów o zasiłkach.

O prawidłowości wykorzystywania zwolnienia w kontekście prawa do świadczeń rozstrzygają właściwe przepisy, a w razie sporu decyzja ZUS może podlegać kontroli sądowej.

Pamiętaj, że każdy przypadek jest inny, a aktywność bezpieczna dla jednej osoby może być niewskazana dla innej.

Jeżeli potrzebujesz konsultacji dotyczącej stanu zdrowia, zdolności do pracy lub zaleceń na czas rekonwalescencji, umów wizytę u lekarza rodzinnego w Balticmed.

Bibliografia i źródła

1. Ustawa z dnia 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2026 poz. 26, w szczególności art. 13 i przepisy o wejściu w życie. https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/26 2. Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 854, w szczególności art. 8, 9, 17, 59 oraz 68-68e. https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/854 3. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, „Kontrola prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy. Poradnik”, Warszawa, kwiecień 2026 r. https://www.zus.pl/documents/10182/0/Kontrola+prawid%C5%82owo%C5%9Bci+wykorzystywania+zwolnie%C5%84+lekarskich.pdf/ef458770-eff8-5460-cb31-f548c763acc4 4. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, „Zmiany w kontroli i wykorzystywaniu zwolnień od pracy od 13 kwietnia 2026 r.”, 10 kwietnia 2026 r. 5. Pacjent.gov.pl, „Twoje prawo do zwolnienia lekarskiego”, aktualizacja 21 lipca 2025 r. https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/twoje-prawo-do-zwolnienia-lekarskiego